Η έννοια του “casus belli” – δηλαδή, “αιτία πολέμου” – αποτελεί ένα κεντρικό στοιχείο στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, ιδιαίτερα σε σχέση με τις διαφορές στο Αιγαίο Πέλαγος. Η Τουρκία έχει δηλώσει επισήμως ότι ορισμένες ενέργειες της Ελλάδας θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως αφορμή για πόλεμο, με κύριο σημείο τριβής την πιθανή επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια. Αυτή η δήλωση έγινε από την τουρκική Εθνοσυνέλευση στις 8 Ιουνίου 1995 και παραμένει σε ισχύ μέχρι σήμερα. Σε αυτό το άρθρο, θα εξετάσουμε τους λόγους πίσω από αυτή την τουρκική στάση, το ιστορικό πλαίσιο, τις απόψεις και των δύο πλευρών, καθώς και τις σύγχρονες εξελίξεις.
Ιστορικό Πλαίσιο: Οι Ρίζες της Διαμάχης
Οι ελληνοτουρκικές διαφορές στο Αιγαίο χρονολογούνται από τη Συνθήκη της Λωζάνης του 1923, η οποία καθόρισε τα σύνορα και τα δικαιώματα των δύο χωρών μετά τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο. Η Συνθήκη αυτή ρύθμισε ζητήματα όπως η κυριαρχία νησιών, η αποστρατικοποίηση ορισμένων εξ αυτών και τα χωρικά ύδατα, τα οποία αρχικά ορίστηκαν στα 3 ναυτικά μίλια. Το 1936, η Ελλάδα επέκτεινε τα χωρικά της ύδατα στα 6 μίλια, και η Τουρκία ακολούθησε το 1964.
Η κλιμάκωση ήρθε με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) το 1982, η οποία επιτρέπει την επέκταση των χωρικών υδάτων μέχρι τα 12 ναυτικά μίλια. Η Ελλάδα έχει υπογράψει τη Σύμβαση, ενώ η Τουρκία όχι, θεωρώντας ότι εφαρμογή της στο Αιγαίο θα ήταν άδικη λόγω της γεωγραφικής ιδιαιτερότητας της περιοχής – ενός ημι-κλειστού πελάγους με χιλιάδες ελληνικά νησιά κοντά στις τουρκικές ακτές. Από τη δεκαετία του 1970, οι εντάσεις αυξήθηκαν με κρίσεις όπως αυτή του 1987 (για έρευνες υδρογονανθράκων) και του 1996 (για τα Ίμια), όπου η Τουρκία αμφισβήτησε την κυριαρχία ορισμένων νησίδων και εισήγαγε την έννοια των “γκρίζων ζωνών”.
Οι Λόγοι της Τουρκίας: Γιατί Θεωρείται Casus Belli
Από την τουρκική πλευρά, η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 μίλια θα μετατρέψει το Αιγαίο σε “ελληνική λίμνη”, περιορίζοντας δραστικά τα δικαιώματα της Τουρκίας. Συγκεκριμένα:
- Ποσοστιαία Κατανομή Υδάτων: Με τα τρέχοντα 6 μίλια, η Ελλάδα ελέγχει περίπου το 43,5% του Αιγαίου, η Τουρκία το 7,5% και το 49% είναι ανοιχτή θάλασσα. Με 12 μίλια, η Ελλάδα θα ελέγχει το 71%, η Τουρκία το 9% και η ανοιχτή θάλασσα θα μειωθεί στο 20%. Αυτό θα περιορίσει την πρόσβαση της Τουρκίας σε διεθνή ύδατα, επηρεάζοντας την πλοήγηση, τις στρατιωτικές ασκήσεις και την οικονομική εκμετάλλευση (π.χ. αλιεία, υδρογονάνθρακες).
- Περιορισμός Πλοήγησης: Τα ελληνικά νησιά είναι κοντά στις τουρκικές ακτές, οπότε η επέκταση θα “κλείσει” διαδρομές για τουρκικά πλοία και αεροσκάφη. Η Τουρκία υποστηρίζει ότι το δικαίωμα “αβλαβούς διέλευσης” δεν είναι ασφαλές, καθώς μπορεί να ανασταλεί ή να ελεγχθεί από την Ελλάδα. Επιπλέον, το Αιγαίο δεν θα θεωρείται πλέον “διεθνές στενό”, περιορίζοντας την ελεύθερη πλοήγηση όχι μόνο για την Τουρκία αλλά και για άλλες χώρες.
- Υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ: Η Τουρκία θεωρεί ότι τα νησιά ανατολικά μιας “φυσικής διαχωριστικής γραμμής” (π.χ. γύρω στους 25° Ανατολικά) ανήκουν στη φυσική προέκταση της τουρκικής ηπείρου και δεν μπορούν να παράγουν δική τους υφαλοκρηπίδα ή Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ). Αυτό συνδέεται με ενεργειακούς πόρους και στρατιωτική ασφάλεια.
- Ασφάλεια και Ισορροπία: Η Τουρκία βλέπει την επέκταση ως απειλή για την εθνική της ασφάλεια, ιδιαίτερα μετά την εισβολή στην Κύπρο το 1974 και την αποστρατικοποίηση νησιών, την οποία η Ελλάδα φέρεται να παραβιάζει. Η δήλωση casus belli θεωρείται αποτρεπτική, για να αποτρέψει μονομερείς ενέργειες.
Η τουρκική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το Αιγαίο πρέπει να αντιμετωπιστεί ως ειδική περίπτωση λόγω της γεωγραφίας του, και προτείνει διαπραγματεύσεις για δίκαιη οριοθέτηση.
Η Ελληνική Άποψη: Παραβίαση Διεθνούς Δικαίου
Από την ελληνική πλευρά, η τουρκική δήλωση casus belli παραβιάζει το Άρθρο 2(4) του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ, που απαγορεύει “την απειλή ή χρήση βίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας” άλλου κράτους. Η Ελλάδα θεωρεί ότι έχει νόμιμο δικαίωμα επέκτασης βάσει UNCLOS και ότι η άρνηση της Τουρκίας να την υπογράψει δεν ακυρώνει τα δικαιώματα αυτά.
- Η Ελλάδα έχει ήδη επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα σε άλλες περιοχές (π.χ. Ιόνιο Πέλαγος το 2021), αλλά αποφεύγει το Αιγαίο λόγω της απειλής. Ωστόσο, πρόσφατες δηλώσεις (Ιανουάριος 2026) δείχνουν σχέδια για περαιτέρω επεκτάσεις, συμπεριλαμβανομένων περιοχών στο Αιγαίο, με προσοχή.
- Η Αθήνα απορρίπτει τις “γκρίζες ζώνες” και βλέπει τις τουρκικές έρευνες (π.χ. με το Piri Reis το 2025) ως προκλήσεις. Επιμένει ότι το μόνο ζήτημα προς συζήτηση είναι η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ, όχι η κυριαρχία νησιών.
Σύγχρονες Εξελίξεις και Προοπτικές
Παρά τις εντάσεις, οι σχέσεις έχουν βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια, με συναντήσεις ηγετών και συμφωνίες όπως αυτή του 2003 (που δεν υλοποιήθηκε). Ωστόσο, πρόσφατα γεγονότα όπως η δημιουργία θαλάσσιων πάρκων στο Αιγαίο (Ιούλιος 2025) και τουρκικές NAVTEX προκαλούν ανησυχίες. Η ΕΕ και οι ΗΠΑ καλούν σε διάλογο, ενώ η Τουρκία συνδέει το casus belli με ευρύτερα ζητήματα, όπως η συμμετοχή της σε ευρωπαϊκά προγράμματα ασφαλείας.
Συμπερασματικά, το casus belli της Τουρκίας αντανακλά βαθιές ανησυχίες για ισορροπία δυνάμεων και δικαιώματα στο Αιγαίο, αλλά εγείρει ερωτήματα για τη συμμόρφωση με το διεθνές δίκαιο. Μια λύση απαιτεί διάλογο και αμοιβαίες υποχωρήσεις, ώστε να αποφευχθούν κρίσεις σε μια περιοχή κρίσιμη για την ευρωπαϊκή σταθερότητα.
